आंबेडकरी चळवळीतील जेष्ठ पत्रकार, अभ्यासक, प्राध्यापक समाजसेवक, साहित्यिक, विचारवंत आणि रणजीत मेश्राम यांचे (दि.४ मार्च २०२६) रोजी निधन झाले. मृत्युसमयी त्यांचे वय 74 वर्षे होते. महाराष्ट्र राज्य खनिकर्म महामंडळाचे ते अध्यक्ष (राज्यमंत्री दर्जा) होते. उत्कृष्ट क्राइम रिपोर्टर श्रृंखलेत त्यांचे नाव आदराने घेतले जात होते. त्यांच्या जाण्याने विदर्भातील आंबेडकरी चळवळीचा एक अभ्यासू, संयमी आणि विचारसंपन्न आवाज हरपला आहे.
प्रा. रणजितदादा मेश्राम यांच्या निधनाच्या बातमीने नागपूरच्या वैचारिक आणि सामाजिक विश्वावर शोककळा दाटून आली आहे. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या समता, बंधुता आणि न्यायाच्या तत्त्वांना जीवनमूल्य मानून प्रा. मेश्राम यांनी आपले संपूर्ण आयुष्य सामाजिक जागृतीसाठी अर्पण केले. नागपूर ही परिवर्तनाची भूमी—दीक्षाभूमी—त्यांच्या कार्याची साक्षीदार आहे. या भूमीवरून त्यांनी केवळ भाषणे केली नाहीत, तर नव्या पिढीला विचारांची दिशा दिली.
त्यांनी विद्यार्थ्यांमध्ये संविधानिक मूल्यांबद्दल अभिमान आणि सामाजिक जबाबदारीची जाणीव निर्माण केली. त्यांच्या दृष्टीने इतिहास हा केवळ भूतकाळ नव्हता; तो वर्तमान समजून घेण्याचे साधन होता. त्यांनी तरुणांना प्रश्न विचारायला शिकवले, अन्यायाविरुद्ध उभे राहायला प्रेरित केले आणि तर्कशुद्ध विचारसरणी अंगीकारण्याचे धडे दिले.
आंबेडकरी चळवळीच्या संघटनात्मक उभारणीत त्यांचा सहभाग महत्त्वाचा होता. विभागलेल्या प्रवाहांना एकत्र आणण्याचा, संवाद साधण्याचा आणि वैचारिक स्पष्टता निर्माण करण्याचा त्यांनी सातत्याने प्रयत्न केला. त्यांच्या मते, आंदोलन हे केवळ घोषणांनी नव्हे तर अभ्यास, शिस्त आणि सकारात्मक कार्यक्रमांनी बळकट होते. त्यामुळेच त्यांनी शिक्षण, कौशल्यविकास आणि बौद्धिक सक्षमीकरणावर भर दिला.
समकालीन प्रश्नांवर ते ठामपणे भूमिका घेत. विद्यापीठीय अन्याय, सामाजिक प्रतिनिधित्वाचा अभाव, आर्थिक असमानता किंवा संविधानिक संस्थांची स्वायत्तता—या प्रत्येक विषयावर त्यांनी अभ्यासपूर्ण भाष्य केले. त्यांची शैली आक्रमक नव्हती; पण ती प्रभावी आणि विवेकाधिष्ठित होती. ते संघर्षाला दिशा देणारे होते, संघर्षाला भडकावणारे नव्हते.
आज त्यांच्या जाण्याने एक वैचारिक पोकळी निर्माण झाली आहे. मात्र त्यांचे विचार, लेखन आणि विद्यार्थ्यांमध्ये निर्माण केलेली सामाजिक जाणीव हीच त्यांची खरी परंपरा आहे. व्यक्ती निघून जाते, पण विचारांचे बीज जिवंत राहते—हीच त्यांची शिकवण. प्रा. रणजित मेश्राम यांना हीच खरी श्रद्धांजली ठरेल की आपण त्यांच्या अपूर्ण कार्याला पुढे नेऊ, आंबेडकरी विचारांची सखोलता वाढवू आणि सामाजिक न्यायाच्या लढ्याला नवे बळ देऊ.
त्यांच्या स्मृतीला विनम्र अभिवादन. मुक्ती विमर्श नागपूर